НАША СЛОВА № 37 (1448), 11 верасня 2019 г.

Пятніца, Верасень 20, 2019 0

Канферэнцыя і прыём да 30-годдзя ТБМ

Навукова-практычнай канферэн-цыяй “Нашы вякі — наша багацце. Лепшыя практыкі захавання спадчыны” адзначыла ТБМ імя Ф. Скарыны 6 верасня ў Менску сваё 30-годдзе.

На пленарнаым паседжанні ў кан-ферэнц-зале “Бернардзін” з вітальным словам выступілі: Хвір Наталля Дзміт-рыеўна, начальніца Упраўлення па ахове гісторыка-культурнай спадчыны Мініс-тэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Мас-ташова Марына Веніямінаўна, кансультант Дэпартамента па турызме Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь.

Было зачытана прывітанне ад ам-басады ЗША:

“Старшыні Таварыства

беларускай мовы

спадарыні Алене Анісім,

Ганароваму старшыні

спадару Алегу Трусаву,

Удзельнікам канферэнцыі,

прысвечанай 30-годдзю ТБМ

 

Паважаная спадарыня Анісім, спадар Трусаў, сябры, удзельнікі канферэнцыі!

Я ўражаная тым, што ТБМ існуе ўжо 30 гадоў, нават больш, чым незалежная Бела-русь, і, без сумневаў, дзейнасць ТБМ у значнай ступені паспрыяла атрыманню краінай яе не-залежнасці. Я адчуваю вашу адданасць выса-кароднай справе, любоў да роднай мовы і яе гісторыі.

На працягу гэтых 30-ці гадоў акты-вісты вашай арганізацыі няспынна працуюць на ніве адраджэння беларускай мовы: гэта і асветніцкая дзейнасць, і адукацыйныя пра-грамы, і пашырэнне ўжывання беларускай мовы ва ўсіх сферах грамдскага жыцця, і мно-гае іншае. А наперадзе — новы праект — Нацы-янальны ўніверсітэт, якому я жадаю пера-ўтварыцца ў паўнавартасную навучальную ўстанову высокага ўзроўню.

У гэты ўрачысты дзень дазвольце мне ўзгадаць людзей, якія стаялі каля вытокаў стварэння і фаміравання арганізацыі — Ніла Гілевіча і Генадзя Бураўкіна, а таксама кі-раўнікоў Алега Трусава і Алену Анісім, якія нястомна і ўпарта працягваюць беларускую працу. Дзякуй за тое, што вы робіце для сваёй краіны і для яе будучыні!

 З найлепшымі пажаданнямі здароўя і поспехаў кожнаму з вас і да новых перамог!

З павагай

Джэніфер Мур,

Павераная ў справах Злучаных Штатаў

  у Рэспубліцы Беларусь.”

       

 На пленарным паседжанні таксама выступілі:

Анісім Алена Мікалаеўна, старшыня Таварыства беларускай мовы, дэпутат Палаты прадстаў-нікоў Нацыянальнага сходу Рэспу-блікі Беларусь (Менск) «Мова — галоўная нематэрыяльная спад-чына народа»;

Пастухоў Міхаіл Іванавіч, заслужаны юрыст Рэспублікі Бе-ларусь, доктар юрыдычных навук, прафесар Беларускага інстытута правазнаўства (Менск) «Герб, сцяг, мова як гісторыка-культур-ная спадчына Беларускай дзяржа-вы і народа. Прававыя механізмы захавання і ўдасканалення»;

Патаеў Георгій Аляксанд-равіч, доктар архітэктуры, загад-чык кафедры «Горадабудаўніц-тва», прафесар Беларускага нацы-янальнага тэхнічнага ўніверсітэта (Менск) «Рэвіталізацыя гістарыч-ных паркаў Беларусі»;

Ходар Генадзь Мікалаевіч, кансультант аддзела арганізацыі аховы і ўліку гісторыка- культур-ных каштоўнасцей Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь (Менск) «Заканадаўства Рэспублі-кі Беларусь у сферы аховы гісто-рыка-культурнай спадчыны і прак-тыка яго выканання»;

Сташкевіч Ала Барысаўна, фонд «Культурная спадчына і су-часнасць» (Менск) «Традыцый-ныя веды і практыкі як нематэрыя-льная культурная спадчына»;

Баранец Георгій Георгіевіч, кандыдат архітэктуры, Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (Менск) «Праблемы прымянення і накі-равання развіцця прававых меха-нізмаў аховы нерухомай культур-най спадчыны ў Беларусі»;

Кірэеў Віктар Вітальевіч, доктар філасофіі, Санкт-Пецяр-бургскі дзяржаўны ўніверсітэт (Санкт- Пецярбург) «Сістэма ахоў-ных тэрыторый Службы нацыя-нальных паркаў ЗША».

На трох секцыях былі пра-чытаны яшчэ 35 дакладаў. У пера-пынку кандыдат гістарычных на-вук Алег Трусаў правёў экскур-сію па Верхнім горадзе. Па выні-ках канферэнцыі будзе выдадзены зборнік. Арганізатары плануюць прыкласці ўсе намаганні, каб прэзентацыі лепшых практык у менеджменце спадычны сталі штогадовымі і прывабілі замеж-ных даследчыкаў, у тым ліку з Польшчы.

Пасля канферэнцыі адбыў-ся ўрачысты прыём з нагоды 30-годдзя ТБМ. На прыёме прысут-нічалі амбасадары Украіны і Шве-йцарыі, прадстаўнікі амбасадаў Польшчы, Славакіі…

Прысутнічалі дырэктар му-зея Янкі Купалы, ветэраны ТБМ, пісьменнікі, журналісты. Слова мелі Алена Анісім і Алег Трусаў.

Шлях, пройдзены ТБМ у змаганні за мову варты павагі, але нялёгкі і не блізкі да канца. Яшчэ змагацца і змагацца — нашаму і будучым пакаленням.

Яраслаў Грынкевіч.

 

Вялікі князь Гедымін зноў у Лідзе

Сотні людзей сабраліся 7 верасня ля помніка князю Гедыміну ў Лідзе, каб па-прысутнічаць на яго афіцыйным адкрыцці. Падчас прамоваў афіцыйных асобаў і спонсараў яго ўстаноўкі, над лідзянамі і гасцямі горада побач з дзяржаўнымі сця-гамі луналі і нацыянальныя бел-чырвона-белыя сцягі. Усё прайшло ў святочнай атмасферы традыцыйнага фестывалю LIDBEER і Дня горада Ліда, якія адзнача-юцца акурат 7 верасня. Гэты настрой з лідзянамі раздзялілі і аўтары помніка – Вольга Нячай і Сяргей Аганаў, які, дарэчы, з’яўляецца ўраджэнцам гэтага горада.

Гаворыць Вольга Нячай:

– Якія ў мяне могуць быць ура-жанні? Самыя найлепшыя! Бо, па-першае, наша маленечкая гісторыя закончылася, і пачынаецца новая. Супер. Я першы раз на LIDBEER. Гэта ўвогуле казка.

Сяргей Аганаў:

– Вось гэта мой родны дом. Я тут нарадзіўся. Уражанні выдатныя. Гэта крута, калі скульптар можа паставіць сваю скуль-птуру, якую ён хацеў, перад домам.  Мне вельмі ўсё падабаецца.

Ідэя ўстаноўкі помніка князю Геды-міну з’явілася яшчэ на пачатку 90-х гадоў. І толькі ў апошнія гады пра яе загаварылі ўсур’ёз. Спонсарам яго адліўкі стала суме-снае беларуска-літоўскае прадпрыемства Белтэкс Оптык. А таксама ахвярадаўцы з Беларусі і ўсяго свету. (Радыё Рацыя)

Пасля адкрыцця помніка Вялікаму кня-зю Гедыміну рэй пера-няў фестываль хмелю і соладу Lidbeer, які тры-ма ўдарамі качалкі па барвабане адкрыў ды-рэктар Лідскага піўза-вода сп. Мікшыс.

Міліцыя потым палічыць колькасць удзельнікаў, але можна ўжо цяпер зазначыць, што арганізацыя была на парадак вышэй, чым, скажам, пазалетась. Прак-тычна не было чэргаў. Лідскі піў-завод намацаў аптымальную ко-лькасць пунктаў продажу піва і іншай прадукцыі.

Трэба адзначыць, што ўсё афармленне фэсту было зроблена па-беларуску. Раздаваліся толькі беларускамоўныя праграмы.

Сёлета без праблем была выдзелена пляцоўка для Лідскага ТБМ і Гарадзенскага абласнога аддзялення Саюза беларускіх пісь-меннікаў.

У Ліду прыехалі Валянцін Дубатоўка, Міхась Зюзюк, Міхась Скобла, Ала Петрушкевіч, Янка Траццяк, Уладзімір Хільмановіч, Ала Нікіпорчык, Мечыслаў Куры-ловіч ды іншыя. Ад Ліды бралі ўдзел Міхась Мельнік, Уладзімір Васько, Станіслаў Суднік і, кане-шне, бард Сяргей Чарняк.

Каля пісьменніцкага міні-хутара пабывала ці не ўся белару-скамоўная Ліда. Канешне, не ўся, але шмат кніг купілі, і ўвесь дзень гучала беларуская мова.

А на галоўнай сцэне вы-ступілі Yellow Arc 6, «Молчат дома», Akute, «Агонь». А хэд-лайнерамі сталі Элджэй і рок-групы «Сплін» і «ЧАЙФ». Гэты канцэрт запомніцца сапраўды надоўга. Натоўп актыўна пад-пяваў музыкам. Энергія зашкаль-вала. Было гучна і весела.

Ліда адзначыла Дзень гора-да. Ліда пасля свята стала яшчэ больш беларускай.

Яраслаў Грынкевіч.

 

З кветкамі — да палеглых герояў Аршанскай бітвы

Наведваць поле гістарыч-най бітвы пад Оршай даўно стала традыцыяй для дэмакратычнай супольнасці рэгіёна. Сёлета 8-га верасня на Крапівенскім полі было шматлюдна: на 505-я ўгодкі гэтай слаўнай падзеі ў беларускай гісторыі сюды прыехалі некалькі дзясяткаў гасцей. Сабраліся людзі, незнаёмыя адно з адным, але аб’я-днаныя адной мэтай — ушанаваць палеглых герояў, ваяроў ВКЛ, якія 8 верасня 1514 году здолелі пера-магчы ўтрая большае войска Мас-коўскага княства, кажа Юры На-горны, кіраўнік грамадскай су-полкі «Рша»:

— Кожны год сюды прыяз-джаем, людзі ўскладаюць кветкі. Вельмі прыемна, што сёлета тут вялікая дэлегацыя з Магілёўш-чыны, з іншых гарадоў і раёнаў прыехалі. Вельмі прыемна, што памяць застаецца, што не зараста-юць сцежкі да помнікаў на Крапі-венскім полі. І я ўсіх віншую са свя-там Аршанскай перамогі!

У прамовах каля помнікаў сёння гучала не толькі радасць за колішнюю перамогу продкаў, але і трывога за будучыню Беларусі. На думку мастака Алеся Пушкіна, у нашы дні зноўку стала актуаль-най пагроза незалежнасці краіны:

— Сёння, стоячы на Крапі-венскім полі, я хоць і радуюся і лю-дзям, і парадку, але ўвесь час ду-маю: гэтае поле для нас акту-альнае, як напамін пра тое, што нясе нам небяспеку. Гэта Расея.

Урачыстыя імпрэзы на Крапівенскім полі ў мінулыя 10 год сталі галоўнай альтэрнатывай бар-даўскаму фэсту «Аршанская біт-ва», які быў забаронены ўладамі і амаль што знік праз міліцэйскі пераслед. Але сёлета сюды ізноў прыехалі людзі з намётамі. І, хоць імпрэза атрымалася практычна камернай, тут уночы з 7 на 8 ве-расня зноўку гарэлі вогнішчы, гучалі музыка і вершы.

Ганна Ліпка,

Беларускае Радыё Рацыя.

 

Шлях Ліды да помніка Гедыміну

Ідэя паставіць у Лідзе помнік засна-вальніку горада вялікаму князю Гедыміну ўзнікла адразу пасля паспяховай пастаноўкі помніка Францішку Скарыну ў 1993 годзе. Горад паверыў, што гэта можна зрабіць.

Першым адгукнуўся на ідэю лідскі скульптар Вадзім Вераб’ёў. Яго дыпломная праца “Заснавальнік горада Ліды вялікі князь Гедымін” была створана ў 2001 годзе і захоўваецца ў Лідскім гістарычна-мас-тацкім музеі.

У 2004 годзе адбыўся “круглы стол” з удзелам прад-стаўнікоў грамадскасці і ўла- ды. Грамадскасць прадстаўля-лі старшыня лідскіх арганіза-цый ТБМ і БНФ Станіслаў Суднік і старшыня Таварыства польскай культуры Аляксандр Колышка. Уладу прадстаўляла адміністрацыя новага стар-шыні Лідскага райвыканкама Андрэя Паўлавіча Худыка. Менавіта тут была ўпершыню высунута ідэя пастаноўкі кон-нага помніка. Гэта быў смелы замах, бо ніводнага коннага помніка ў Беларусі яшчэ не было. Дзеля рэалізацыі ідэі вырашылі падключаць шыро-кую Беларусь. Да справы да-лучыўся менскі клуб “Спад-чына” і перш за ўсё яго кіраў-нік с.п. Анатоль Белы. Па за-мове А. Белага ўжо ў тым жа 2004 годзе карціну “Вялікі князь Гедзімін ля сцен Лідска-га замка” стварыў Народны мастак Бела-русі Леанід Шчамялёў.

У 2005 годзе па ініцыятыве А. Белага сувенірную скульптуру “Вялікі князь Гедымін” стварыў менскі скульптар Аляк-сандр Лышчык. Макет скульптуры быў прадстаўлены старшыні Лідскага райвыкан-кама А. П. Худыку. Андрэй Паўлавіч ску-льптуру адобрыў і замовіў бронзавы вары-янт. Выканкам за немалыя грошы выкупіў тую бронзавую фігуру. Яе ўжо можна было шырока паказваць, калі гаворка на розных узроўнях заходзіла пра помнік. Бронзавы Гедымін перамяшчаўся то ў музей, то ў выканкам. Была надзея паставіць помнік малой кроўю, без рэспубліканскага кон-курсу, але справа латва не пайшла, а горад перакінуўся на аднаўленне замка. У 2005 годзе прайшоў першы рыцарскі турнір, ажыла вежа Вітаўта, а ў 2010 годзе была адноўлена вежа Гедыміна, унутраныя ра-боты працягваліся тут аж да 7 верасня 2019 года, а, магчыма, і яшчэ не скончаны, хоць у вежы нарэшце адкрылася выстава.

Недзе ў 2012 годзе горад ізноў вяр-нуўся да ідэі коннага помніка. Неўзабаве было прынята рашэнне выканкама аб уста-ноўцы помніка.

У 2013 годзе лідскі мастак і скульптар Рычард Груша стварыў яшчэ адзін макет будучага помніка і завёз нават вялізны мар-муровы блок. Але справа ізноў заціхла, і блок парэзалі на надмагільныя помнікі.

І вось надышла пара для чарговай спробы. На гэты раз пайшлі па вялікім коле з рэспубліканскім конкурсам, усімі дазво-ламі і ўзгадненнямі. Павольнае і плана-мернае пасоўванне справы аказалася больш паспяховым.

У кастрычніку 2017 года Лідскі рай-выканкам (старшыня М.К. Карповіч) абвя-сціў конкурс на найлепшы эскіз скульптуры «Заснавальнік Лідскага замка князь Геды-мін». Удзельнічалі 28 работ. У лютым 2018-га пасля падліку галасоў перамог эскіз ску-льптараў Вольгі Нячай і Сяргея Аганава.

Вольга Нячай — мастачка, скульп-тарка, дызайнерка, магістарка мастацт-вазнаўства. Працуе ў галіне манументаль-най скульптуры, анімалістыкі, дробнай пластыкі, дэкаратыўнага мастацтва, жывапісу і дызайну. У сваёй творчасці апявае прыгажосць коней. Нарадзілася ў Менску ў 1985 годзе.

Сяргей Аганаў — мастак, скульп-тар. Працуе ў жанры традыцыйнай ску-льптуры з выкарыстаннем керамікі, брон-зы, каменю, дрэва. Нарадзіўся ў Лідзе ў 1974 годзе. Сярод яго самых вядомых ра-бот — скульптура «Войт» у Менску, прысвечаная атрыманню горадам Магдэ-бургскага права, скульптура княгіні Ана-стасіі Слуцкай у Слуцку, помнік Давыду Гарадзенскаму ў Гародні.

У ліпені 2018-га эскіз помніка князю Гедыміну прайшоў усе этапы ўзгадненняў: і ў Адміністрацыі прэзідэнта, і на пася-джэнні Рэспубліканскай мастацка-ману-ментальнай рады.

У верасні 2018-га Сяргей Аганаў і Вольга Нячай пачалі выраб дэталёвай ра-бочай мадэлі помніка ў маштабе 1:4. На аснове гэтай мадэлі скульптурны камбінат адліваў бронзавы помнік.

Пастамент для помніка распрацаваў знакамiты беларускi архiтэктар Сяргей Багласаў, а кансультантам па гістарычнай дакладнасці і адпаведнасці ўсіх элементаў помніка стаў Мікалай Плавінскі.

Помнік усталёўвалі на грошы лід-скага прадпрыемства «Белтэкс оптык», пра што сведчыць таблічка на тыльным баку пастамента.

Помнік Гедыміну ў Лідзе — вынік удалага спалучэння грамадскай ініцыяты-вы, адміністрацыйнага патэнцыялу, пры-ватнага капіталу і ўсеагульнай падтрымкі жыхароў горада. Усё разам гэта называецца “мясцовым патрыятызмам”, а можна і без слова “мясцовы” — проста “патрыятызмам”.

Яраслаў Грынкевіч.

 

 

Сяргей Панізьнік

 

ЗАРА — ЗАРУКА

 

               Прыблудам ліхадзеям

              Славян не зацугляць.

Леанід Дайнека.

 

Снег першы — як папера

на пісьмы для сустрэч.

У літар — лапкі звера,

які ўцякае прэч.

 

Кладзецца след — пазначыць

хаду ў снягах зімы.

…Нас нельга перайначыць:

калі ўжо мы, то мы!

 

І як бы не гудзела

завейная гайня —

гісторыя хацела

заўсёды на каня.

 

Я не знікаў, не віўся

вужом, не прападаў:

быў на кані, то біўся;

быў пад канём — канаў.

 

З мяне сцякалі кроплі

і поту і крыві.

А вільчыкі акропаляў *

звінелі мне: «Жыві!»

 

*   *   *

 

І я жыву — у руху:

як сок той  — ад камля…

Нясу зару — заруку,

што быць табе, Зямля!

 

Жыві нязводнай, вера,

след продкаў — не адпрэч!

… Снег свежы — як папера

для радасных сустрэч.

 

Гляджу: сляды ля дуба.

Я сам, як цішыня.

… А ў сэрцы тупат, тупат

прыдзвінскага каня.

——————————————

* Акропаль — цвердзь, крэмль; у стара-жытнасці — узвышаная частка горада.

Верш з кнігі «Жыцень». Мінск «Юнацтва» 1986

 

Дыпламат савецкай эпохі

З 21 жніўня па 15 верасня ў Нацы-янальным гістарычным музеі Рэспублікі Беларусь экспануецца выстава, прымер-каваная да 110-годдзя з дня нараджэння савецкага дыпламата, дзяржаўнага дзеяча, ураджэнца Беларусі Андрэя Андрэевіча Грамыкі.

Адзін з найвялікшых дыпламатаў XX ст. А.А. Грамыка (1909-1989) нарадзіўся ў вёсцы Старыя Грамыкі Гомельскага павета Магілёўскай губерні (цяпер — Веткаўскі раён Гомельскай вобласці). Ён паходзіў з ня-беднай беларускай сялянскай сям’і, якая паходзіла са шляхецкага роду (што старанна замоўчваў), большая частка якога ў часы Расійскай імперыі была пераведзена ў па-даткавы стан. У афіцыйных біяграфіях паве-дамлялася пра сялянскае паходжанне і тое, што яго бацька-селянін працаваў на за-водзе.

З 13 гадоў Андрэй хадзіў з бацькам на заробкі, часцей на нарыхтоўку і сплаў лесу. Пасля заканчэння 7-гадовай школы працягнуў адукацыю ў прафесійным тэхні-чным вучылішчы і тэхнікуме ў   Гомелі, за-тым — у Старабарысаўскім сельскагаспада-рчым тэхнікуме (в. Старабарысаў Бары-саўскага раёна  Менскай вобласці)

У 1932 годзе скончыў Менскі сель-скагаспадарчы інстытут, паступіў у аспі-рантуру Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута эканомікі сельскай гаспадаркі (Масква).

У 1931 годзе ажаніўся, у 1932 годзе нарадзіўся сын Анатоль. будучы вучоны-афрыканіст.

Пасля пераезду ў Маскву быў за-прошаны на працу ў Народны камісарыят замежных спраў СССР. У 1943-1946 гг. займаў адказную пасаду амбасадара СССР у ЗША, удзельнічаў у стварэнні ААН.

У якасці міністра замежных спраў СССР А.А. Грамыка адыграў важную ролю ва ўрэгуляванні Карыбскага крызісу, арга-нізоўваў падпісанне шэрагу ключавых міжнародных дагавораў у сферы раззбра-ення і абмежавання ўзбраенняў, садзей-нічаў стварэнню АБСЕ і інш. Дыпламат ка-рыстаўся высокім аўтарытэтам у савецкіх і замежных палітыкаў, за жорсткі стыль вя-дзення перамоваў атрымаў мянушку «Mr. Nyet» (Містар «Не») за своеасаблівы стыль вядзення пера-моў.

Пасля смерці Чарненкі на сакавіц-кім Пленуме ЦК КПСС 11 сакавіка 1985 года Грамыка прапа-наваў кандыдатуру Гарбачова на пасаду Генеральнага сакра-тара ЦК КПСС — фак-тычна першай асобы дзяржавы. Па свед-чанні ўнука, дырэктара Інстытута Еўропы РАН Аляксея Грамыкі, які спасылаецца на расказ дзеда, у той дзень міністр замежных спраў СССР узяў слова першым на пасе-джанні Палітбюро ЦК КПСС, даў кароткую станоўчую характарыстыку М. С. Гарбачо-ву і высунуў яго на вышэйшую пасаду ў дзяржаве, што і было падтрымана іншымі. Паводле гэтых жа сведчанняў, пасля Андрэй Андрэевіч шкадаваў аб сваім рашэнні. Тым не менш у сваіх падцэнзурных успамінах «Памятное», выдадзеных у 1988-1990 гадах, Грамыка станоўча выказаўся пра Гарба-чова і пра палітыку «перабудовы».

Грамыка актыўна ўдзельнічаў і ва ўнутранай палітыцы СССР — быў членам ЦК КПСС, членам Палітбюро ЦК КПСС, за-ймаў пасаду Першага намесніка Старшыні Савета міністраў СССР. У 1985-1988 гг. А.А. Грамыка быў Старшынём Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР, з’яўляючыся тым самым фармальным кіраўніком дзяржавы.

Неўзабаве пасля адстаўкі (1988) выйшлі ў свет мемуары «Памятное» (пер-шая кніга), над якімі Грамыка працаваў апошнія гады, у 1990 годзе выйшла другая кніга, у гэтым жа годзе мемуары агулам апублікаваны і на англійскай мове ў бры-танскім выдавецтве «Хатчынсан».

У Рэспубліцы Беларусь яго імем названы вуліца і школа ў горадзе Ветка, у Гомелі ўстаноўлены помнік-бюст дыплама-ту ў скверы яго імя. На выставе прадстаў-лены дакументальныя матэрыялы, прысве-чаныя жыццю, дзейнасці і спадчыне вядо-мага дыпламата: копіі указаў, дамоваў і пастановаў, дыпламатычныя ноты, а такса-ма разнастайны фотаматэрыял — здымкі значных міжнародных падзей, у якіх самы непасрэдны ўдзел прымаў А.А. Грамыка.

Выстаўка знаёміць не толькі з палі-тычнай дзейнасцю — працай на пасадзе пасла СССР у ЗША і Міністра замежных спраў СССР — але і з асабістым жыццём дыпламата.

Праект «Андрэй Андрэевіч Грамы-ка — дыпламат савецкай эпохі» арганізаваны пры падтрымцы Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь.

P.S. Шкада, што на выставе не былі прадстаўлены асабістыя рэчы А.А. Гра-мыкі.

Аляксей  Шалахоўскі,

гісторык  культуры.

 

Спадчына  моваведа  і  краязнаўца

13 верасня спаўняецца 82 гады з дня нараджэння літаратурнага да-следчыка, былога сябра Рады ТБМ Уладзіміра Ілліча Содаля.

Доўгачаканая новая кніга апо-шніх нататкаў Уладзіміра Содаля і ўспамінаў яго сяброў і паплечнікаў «Буйніцы і драбніцы» выйшла ў вы-давецтве «Лімарыюс». Пра падзею па-ведаміла ўдава пісьменніка Клара Барысаўна Содаль. Кніга атрымалася ёмістай, на 560 старонак. У том увай-шлі ўспаміны, моўныя абразкі, арты-кулы, лісты. У кнізе чытач знойдзе безліч цікавых гісторый з жыцця да-ваеннага Менска — пра двор пана Русецкага, дзе кватараваў Якуб Колас з сям’ёй, пра ваколіцы Старажоўскага тупіка, пра гасцяванне Ванды Лявіц-кай-Лёсік у Купаліхі (Уладзіславы Францаўны), пра аўтограф Макміма Багдановіча, захаваны Зоськай Верас.

Чатыры гады таму доктар гіс-тарычных навук, прафесар Леанід Міхайлавіч Лыч выказаў прапанову стварыць збор успамінаў пра рупліў-ца беларушчыны, былога вядоўцу студыі «Роднае слова» на тэлевізіі, захавальніка Багушэвічавай спадчы-ны — Уладзіміра Содаля.

У кнігу, якую ўклаў і прака-ментаваў Міхась Скобла, увайшлі ўспаміны Васіля Жуковіча, Алеся Жамойціна, Уладзіміра Ліпскага, Мі-колы Купавы, Анатоля Варавы і род-ных пісьменніка — Марата Содаля  і Аксаны Чылікінай, а таксама назіран-ні, нарысы, нататкі самога літарату-разнаўцы і даследчыка.

— Уладзімір Ілліч цікавіўся ўсім, што датычылася Беларусі, — ус-памінае Клара Барысаўна Содаль.- Ён распытваў суседзяў, сваякоў, знаёмых пра іх родныя мясціны, радаводы. — Ён меў талент заўважаць і занатоўваць самыя маленькія, але цікавыя драб-ніцы з паўсядзённага жыцця людзей. Нават на полі ён заўважаў незвычай-ныя каменьчыкі і прыносіў іх дадому. Адзін з такіх камянёў быў падобны на хлеб.

«Уладзімір Ілліч меў фена-менальны філалагічны слых. Моўная назіральнасць дапамагала яму рабіць цэлыя адкрыцці ў літаратуразнаў-стве», — пазначыў  у прадмове Міхась Скобла.

“Першую палову 90-ых сп. Содаль лічыў найбольш спрыяльным і адпаведна найбольш плённым для сябе часам. За гэтыя пяць гадоў яму ўдалося выдаць пяць новых кніжак: «Кушлянскі кут», » Сцежкамі Мацея Бурачка», » Жупранская старонка», «Тут бачу свой край», «Свіранскія крэскі», а ў 1997 годзе выйшаў грун-тоўны фотаальбом «Вінцэнт Дунін- Марцінкевіч». Запомнілася прэзента-цыя альбома ў Доме літаратара. Ат-масфера свята. Поўная зала людзей, літаратары, навукоўцы”, — узгадвае Святлана Багданкевіч.

 «Ён, як мала хто, патрапляў услухацца ў таемныя галасы разло-жыстай нівы беларускай, пачуць све-дчанні слаўных і сціплых творцаў бе-ларушчыны, пакінуўшы па сабе лад-наваты стосік літаратурна-края-знаўчых нарысаў, замалёвак, успамі-наў. Гэта ж Уладзімір Содаль, ня-стомна-праніклівы наш падарожнік, уваскрасіў, сагрэў цяпельцам нятуск-най памяці, чалавечага чуцця Люцы-нку Дуніна-Марцінкевіча, Свіраны і Кушляны Багушэвіча, Вязынку, Бара-ўцы і Акопы Купалы, Карпілаўку Ядві-гіна Ш., Мігаўку Аляксандра Уласа-ва. Гэта ж ён прыпомніў няўцям-ным менчукам ці мала першасных, пазней перайначаных на савецкі ка-пыл, вулічных назваў іхняга стольна-га горада», — занатаваў Аляксей Каўка.

«Карпілаўка Уладзіміра Со-даля — гэта цэлы майстар-клас, як трэба пісаць пра кожны куточак Беларусі, гэта ўрок сардэчнай любові да прыроды, да знакавых постацяў, гэта прыклад для вандроўнікаў і даследчыцкай працы нашай гісторыі, гэта ўрэшце, наталенне, любоцце мастацкім словам», — напісаў Ула-дзімір Ліпскі.

«Добры быў чалавек! Самаад-даны, шчыры, ласкавы, энцыклапеды-чна адукаваны, высакародны, збіра-льнік беларушчыны, вандроўнік, руплі-вец, патрыёт, добры сем’янін, мэта-накіраваны, самахвярны, чалавека-любны, апантаны, ашчадны, разва-жлівы, гаспадарлівы, кемлівы, дасці-пны, успрымальны, зацікаўлены, роз-набаковы, пераканальны, шматста-йны… Такім мне запомніўся Уладзі-мір Ілліч», — напісаў Анатоль Каляда. Вось некалькі ўрыўкаў з нататкаў пі-сьменніка апошніх гадоў, якія ўвайшлі ў раздзелы новай кнігі «Магія мовы», «Мая вышыванка», «Радаводнае дрэва».

 

Водар хлеба і слова

Не так даўно вядомы сталічны хлебны магазін, што на Плошчы Пе-рамогі, атрымаў новае найменне. Ця-пер ён мае назву: «Каравай». Але не назва мяне зацікавіла, а падслуханы ля касы дыялог.

— Мне «Старажытны», — кажа адзін.

— А мне «Траецкі», — просіць другі.

— А мне «Чабаровы», — гаво-рыць трэці.

А ёсць яшчэ хлеб «Беларускі», «Нарачанскі», «Раўбіцкі»…І  гэтакі во-дар ідзе ад назваў! Слухаючы, як вы-маўляюцца ля касы назвы розных га-тункаў хлеба, падумаў: вось і нікога змушаць не трэба. У хлебнай краме ўсе гавораць па-беларуску. Сама пра-ктыка жыцця вымагае нешта ра-біць.Так што не такая ўжо дробязь — найменне тавараў па-беларуску. Чым больш гэтых назваў, тым часцей будзе гучаць наша мова. Хай сабе хлебная крама «Каравай» — яшчэ і не моўны аазіс, але прыемна, што тут цэлы дзень, няспынна, ні на хвілінку не сці-хаючы, гучаць родныя назвы. І не абы якога тавару, а хлеба, нашага надзён-нага. Хлеб і слова заўсёды павінны быць побач. Абодва яны — вытокі на-шага жыцця. У хлеба і слова — адзін водар!

 

Мая вышыванка

Упершыню я апрануў вышы-ванку ў 1961 годзе, паўстагоддзя та-му. Гэта быў падарунак мне на вясел-ле. Пазней я даведаўся, якой ахвярай дасталася мне тая вышываная кашуля. Мая стрыечная сястра Люся вучы-лася тады ў Гомельскім універсітэце. З грашыма было скупа, ведама, сту-дэнтка. І яна мусіла здаваць кроў, каб зрабіць такі каштоўны і незабыўны дарунак. Досыць часта я апранаў прыгожую вышыванку, асабліва ўле-тку. Яна і напраўду, як казаў Сяргей Панізнік, халадзіць цела. Другое, вы-шыванка — гэта заўсёды настрой, свята, урачыстасць, годна вылучае цябе з шэрай масы. Наш трынац-цацігадовы ўнук Сяржук распавёў: «Дарагую вышываначку падаравалі мне бабуля Клара з дзядулем Ула-дзем. Вышыванка — нацыянальная беларуская вопратка. Даўней кожны беларус меў сваю вышываначку. Яе апраналі на святы. Вышыўка на ка-шулі — не толькі ўкраса. Гэта яшчэ і абярэг. На грудзях маёй кашулі — дзве беечкі з арнаментам. Яны аберагаюць маю душу, даюць натхненне, а воку — аслоду і радасць.

 

Мой Мормаль

Сёлета сорак гадоў, як не жы-ву ў сваім родным мястэчку Мормаль. Жахліва падумаць: сорак гадоў маё мястэчка жыве без мяне, а я без яго. Ці думаў я, ці гадаў калісь, што так будзе, так станецца. Папраўдзе, я ні-колі не збіраўся пакідаць свой Мор-маль. Пасля школы адразу ж кінуўся ў вір вясковага жыцця, не разважа-ючы шмат, касіў сена, вазіў бульбу, працаваў на камбайне, здаваў нарых-тоўку дзяржаве. Быў загадчыкам клуба, бібліятэкі, любіў пісаць. Пісаў дзённікі, нататкі ў «Гомельскую пра-ўду». Не раз турбаваў і менскія га-зеты. Пісаў і вершы. І вось, улюбёны ў сваю родную вёску, у яе будучыню, восенню 1956 года пакідаю яе, еду аж у далёкі Мурманск. З тае пары я ў Мормалі быў толькі наездамі, пера-важна ўлетку. І вось сёлета, праз шэсць гадоў пасля апошняй пабыўкі, я зноў амаль усёй сям’ёй з унукамі, наведаў сваю радзіму. Калі ўбачыў былую школу на свае вочы, ногі пад-касіліся — яна была ўся ў руінах, без вокнаў, з прабітымі сценамі, нібы па ёй з гарматаў стралялі. Такой мы ўба-чылі яе ў 1944 годзе. Такой я яе ўба-чыў у 1996-ым. Зашчымела сэрца… Як жыць людзям, кожны дзень бачачы тыя руіны? Якую аўру ствараюць яны ў Мормалі?

Чаму ў мяне так шчыміць сэрца за лёс рачулкі майго маленства? Нядаўна мне мама расказвала: калі я быў маленькі, хварэў на коклюш. Хвароба паволі забівала  мяне. І тады маме падказалі занесці мяне да рэчкі, пасядзець над вадой, і кашаль адхлы-не. І яна насіла, і неяк разам з рэчкай выхадзіла мяне. То як жа мне быць абыякавым да рачулкі, якая мяне па-ратавала? Бруіла  тысячы гадоў  і рап-там сканала на нашых вачах, на вачах тысячы мормальцаў…Сорак гадоў я не жыву ў Мормалі, столькі ж Мор-маль жыве без мяне. Дзеці і ўнукі мае нарадзіліся ўжо ў Менску. Але ім кар-ціць ведаць, што гэта за Мормаль такі, пра які мы часта згадваем, сабраў-шыся разам. Ён ім спадабаўся. Ім не так шчымела сэрца, як мне…

Эла Дзвінская,

На фота аўтара: у працоўным пакоі пісьменніка.

 

Навіны Германіі

З дна Балтыйскага мора знікла нямецкая падводная абсерваторыя

З дна Балтыйскага мора знікла нямецкая падводная абсерваторыя, якая выкары-стоўвалася для збору наву-ковых дадзеных, паведамляе РІА Навіны са спасылкай на сайт Цэнтра акіянічных дасле-даванняў імя Гельмгольца GEOMAR.

Страта станцыі была за-ўважана 21 жніўня, калі з ёй перапынілася сувязь. Адпраў-леныя для высвятлення пры-чынаў дайверы выявілі на мес-цы абсерваторыі толькі рэшткі кабеля для перадачы дадзе-ных. Адмыслоўцы пры гэтым адзначылі, што станцыю не магла панесці плынь ці марскія жывёлы, бо два блокі абсерва-торыі важылі 520 і 220 кіла-грамаў. Расследаваннем заня-лася мясцовая паліцыя.

Абсерваторыя была ўсталявана ў снежні 2016 года ў забароненай для карабля-ходства зоне ва ўзбярэжжа Германіі. Яе кошт — каля 300 тысяч еўра.

Радыё Sputnik.

 

Прайшлі новыя заняткі «Гістарычнай школы» з Алегам Трусавым

У сераду, 28 жніўня, пра-йшлі чарговыя заняткі «Гіста-рычнай школы» з Алегам Трусавым, археолагам, гісто-рыкам беларускай архітэк-туры, кандыдатам гістарыч-ных навук. На сустрэчу пры-йшло 27 чалавек рознага ўзро-сту, але ўсе засталіся зада-воленыя. Пасля лекцыі госці яшчэ доўга не адпускалі сп. Трусава і апытвалі пра Мсці-слаў і яго гісторыю.

Таксама на сустрэчы ладзіліся прагляды дакумента-льных фільмаў вядомага гіс-торыка Алеся Краўцэвіча пра Мсціслаў (з серыі Загадкі бе-ларускай гісторыі: «Мсціслаў-скі замак. Бастыён Літвы» і «Мсціслаў. Горад ля мяжы Еўропы»), а Алег Трусаў рас-павёў пра тое, што засталося за кадрам.

Другая сустрэча з Але-гам Трусавым адбылася ў пя-тніцу, 30 жніўня, у 18:20. Тэма сустрэчы «Помнікі архітэкту-ры старажытнага Слоніма».

У межах «Гістарычнай школы» штомесяц праводзіцца па 2 лекцыі, у якіх сп. Трусаў распавядае пра гісторыю роз-ных гарадоў Беларусі. У гэ-тым сезоне гаворка ідзе пра Мір, Слонім, Валожын, Мсці-слаў і мястэчка Івянец.

Радыё Рацыя.

 

Віктар Шніп

БЕЛАРУСКІ  ПАНТЭОН

 Балады крыві і любові

(Працяг. Пачатак у папяр. нумарах.)

 

БАЛАДА МІХАЛА КАЗІМІРА  РАДЗІВІЛА  (РЫБАНЬКІ)

(13.06.1702-15.05.1762)

У Княстве Вялікім — вялікія людзі,

І ты сярод іх з беларускай душой,

Вялікі і ў свята святое, і ў будзень,

Бо Княства, як сэрца, заўсёды з табой.

 

У парку нясвіжскім ва ўтульнай альтанцы,

Нібыта на пояс на слуцкі, глядзіш

На зоры, а ў замку да раніцы танцы

І, нібы тэатр, сёння цэлы Нясвіж

У цэнтры Еўропы, якая ваюе

І будзе яшчэ між сабой ваяваць.

Не войны, а мануфактуры фундуеш,

Бо грошы — не грошы, калі іх трымаць

У куфрах  вялікіх Вялікага Княства.

І тут ты шчаслівы, бо роднай зямлі

Свайго не шкадуеш жыцця і багатства…

 

Гады праляцелі, як і не былі,

Гады праляцелі, але засталося

Усё, што з душою і сэрцам рабіў

Для мілай Айчыны, дзе ў полі калоссе

Шапоча пра тых хто тут жыў і любіў

Вялікае Княства, дзе добрыя людзі

Былі, ёсць і будуць з вялікай душой,

І Княства Вялікае вечна тут будзе

У кожнай травінцы, пясчынцы малой…

10.06.2011 г.

 

БАЛАДА ФРАНЦІШКІ УРШУЛІ РАДЗІВІЛ

(13.02.1705-1753)

Жонка князя, паэтка, красуня, княгіня,

Кіраўніца тэатра — і гэта ўсё ты.

Прад камінам сядзіш, і агонь,

што ў каміне,

Асвятляе жыццё і да мужа лісты.

Князь ізноўку адзін адлучыўся з Нясвіжа

І не заўтра, стамлёны, прыедзе дамоў,

Разаб’е, як шкляную, нясвіжскую цішу,

Без якой, нібы ружы, каханне й любоў

 

Не завянуць цяпер, бо слязамі паліты

Па сынах, што малымі пакінулі свет.

Як жанчына, як маці баішся нябыту,

Не баішся нічога, тутэйшы паэт.

 

І ў «Зялёным» тэатры за замкавым ровам

Пра сямейную вернасць

гаворыш людзям.

І тваё, што ад сэрца прамоўлена, слова

Патрапляе ў людскую душу, як у Храм.

 

Зоркі ў небе высокім, нібы залатоўкі,

Нібы свечкі, што ў вежы начной,

дзе жывеш.

І душа твая рвецца, як птах, у вандроўкі,

І вандруеш, але на радзіме ўсё ж лепш,

 

Бо тут роднае ўсё і табе ўсё святое

І застольная песня, і самота магіл.

І Нясвіжу ніколі не станеш чужою,

Бо ты наша княгіня, бо ты Радзівіл…

23.06.2011 г.

 

БАЛАДА САЛАМЕІ ПІЛЬШТЫНОВАЙ

(1718-пасля1760)

Ад горада ў горад, з краіны ў краіну

У пошуках шчасця жаночага ты

Вандруеш, сабе не жадаеш супыну.

Супынак — зарослыя лесам клады.

 

Ты зноў у Стамбуле, жывеш у султана,

Дзе лечыш жанчын і пра Ерусалім,

Самотная, марыш і мар аб каханым

Ты не адцуралася сёння зусім,

Бо ты авантурная і маладая.

А хто малады — той, нібы залаты…

 

І сніцца Айчына амаль што чужая,

Куды ўжо ніколі не вернешся ты,

Хоць там і найлепшыя людзі на свеце,

І родныя хаты, і замкі, лясы,

І сонца ласкавей там грэе і свеціць,

І, быццам каралі, там кроплі расы.

 

А тут хоць і добра, ды ўсё тут чужое,

І будзе табе назаўсёды чужым

І неба, як мора, і мора начное,

Як неба, дзе чайкі лятаюць, як дым

Ад вогнішч вандроўнікаў,

што спачываюць.

А ты авантуры натуеш свае,

Якія праз сотні гадоў прачытаюць

На роднай зямлі, дзе салоўка пяе

Пра вечнасць і міг, і пра тое каханне,

Якое, вандроўная, зведала ты…

 

Міняецца свет, як на дрэвах лісты…

 

Але замяніць нам Айчыну не ў стане

Ніколі й ніякі Стамбул залаты.

5.04.2009 г.

 

БАЛАДА ЯЎХІМА ХРАПТОВІЧА

(4.01.1729-4.03.1812)

Багацце можна ў карты прагуляць,

Прапіць, спаліць і з’ехаць у замежжа,

Каб  прывіднае шчасце там шукаць,

А не ў Айчыне жыць, нібыта ў вежы

Высокай, што стаіць сярод вятроў,

Высокім неба над сабой трымае…

 

Што грошы? Грошы — не любоў.

Любоў да роднае зямлі жывая,

І ты будуеш школу і царкву,

Палац прыгожы і бібліятэку

Для ўсіх людзей, якія тут жывуць

І што ідуць сюдой з вараг у грэкі.

 

І ў кожнай кніжцы рук тваіх цяпло,

І кожная прыступкай да Айчыны,

Якая будзе Заўтра, дзе святло

Гадоў мінулых знікнуць не павінна,

А жыць у школах, Храмах, у людзях,

Якім Айчына, як матулі сэрца,

Як сэрца, што ў Еўропы у грудзях,

Якое роўна і спакойна б’ецца…

13.05.2009 г.

 

БАЛАДА АНТОНІЯ ТЫЗЕНГАЎЗА

(1733 — 31.03.1785)

 

Для краю тутэйшага,

а не для ўласнае славы

Будуеш палацы, купляеш друкарню, і кнігі

Друкуюцца, хоць вырастаюць

на могілках травы,

І пыл асядае на ўсё адзінокі і ціхі,

 

І дом разбураецца, ды камяні застаюцца,

Нібыта радзімкі на целе,

на землях Радзімы.

І сёння ў тэатры тваім плачуць больш,

чым смяюцца,

Але перамены, ты верыш,

патрэбны й магчымы.

І ты не дрыжыш над грашыма,

багацце — не грошы,

А людзі, якім родны край у любую часіну

І самы найлепшы на свеце,

і самы прыгожы,

І гонар для ўсіх

за ягоную вечнасць загінуць.

 

І ты ганарышся

народам тутэйшым і краем,

І сам ты тутэйшы,

і ты не ўцякаеш ні ў Прагу,

Ні ў Лондан, ні ў Вену, ні ў ціхі Парыж,

бо ты знаеш,

Што там табе будзе

заўсёды самотна і блага

 

Без гэтых садоў,

што цяпер за вакном — маладыя,

Без жытніх палёў, на якіх васількі,

нібы слёзы

Жанчын беларускіх і нашых анёлаў, якія

Нас помняць і ў спёку,

і ў дождж, і ў марозы,

 

Як помніш і ты,

што для роднага любага краю

Патрэбна жыць сёння,

і будуць твой край і Паставы

У цэнтры Еўропы,

не ў некага з самага краю,

І будзе ў нас слава,

і будуць для славы падставы.

 

І ўсё ж ты самотна глядзіш у вакно,

бо цямнее

І восень дажджамі з палацаў

святочнасць змывае.

І ў краі тутэйшым

не кожны пакуль разумее:

Без мовы, без волі

краіны жывой не бывае…

19.08.2009 г.

 

(Працяг у наступным нумары.)

 

Анатоль Сідарэвіч

ФРАНТЫ ДРУГОЙ СУСВЕТНАЙ ВАЙНЫ

Другая італа-эфіопская вайна (гл.: Усходнеаафрыканскі фронт)    1935, 3 кастрычніка —

1936, 7 мая

2-я япона-кітайская вайна                                                                 1937, 10 ліпеня —

1945, 9 верасня

Паўночна-Кітайскі фронт Японіі. З 23.09.1939 пераведзены ў        1937, 27 жніўня —

падпарадкаванне Экспедыцыйнай арміі ў Кітаі.                                       1945, 15 жніўня

Цэнтральна-Кітайскі фронт Японіі. 14.02.1938 войскі                     1937, 7 лістапада —

падначалены Цэнтральна-Кітайскай экспедыцыйнай арміі                        1938, 14 лютага

Далёкаўсходні фронт Савецкага Саюза (першага фарміравання)   1938, 28 чэрвеня — 31 жніўня

Славацка-венгерская вайна                                                                             1939, 23-31 сакавіка

Нямецка-польская вайна                                                                 1939, 1 верасня — 6 кастрыч.

Польскі паход Чырвонай Арміі                                                          1939, 17 — 29 верасня

Заходні фронт Германіі

2-я бітва за Атлантыку                                                                    1939, 3 верасня — 1945, 8 мая

3-я савецка-фінляндская вайна (Зімовая вайна)                                     1939, 30 лістапада —

1940, 13 сакавіка

Паўднёва-Кітайскі фронт Японіі. 26.06.1941 войскі перададзены  1940, 9 лютага —

Эспедыцйнай арміі ў Кітаі.                                                              1941, 26 чэрвеня

Бітва за Міжземнае мора                                                                 1940, 10 чэрвеня — 1945, 2 мая

Паўночнаафрыканскі фронт (Afrikafeldzug) Германіі                      1940, 10 чэрвеня —

1943,  13 мая

Італьянскі фронт саюзнікаў                                                                            1940, 10 чэрвеня — 1945, 2 мая

Абарона Мальты                                                                           1940, 11 чэрвеня —

1942, снежань

Далёкаўсходні фронт Савецкага Сююза (другога фарміравання)  1940, 1 ліпеня —

1945, 5 жніўня

Усходнеафрыканскі фронт саюзнікаў. Вызваленне Эфіопіі і           1940, ліпень —

інш. тэрыторый                                                                              1941, лістапад

Італа-грэцкая вайна                                                                                       1940, 28 кастрычніка —

1941, 23 красавіка

Балгара-грэцкая вайна                                                                     1940, 28 кастрычніка —

1944, 25 кастрычніка

Высадка брытанскага дэсанту на а-вах Крыт і Лемнас               1941, 28 кастрычніка

Балканскі фронт (Balkanfeldzug)

Нямецка-грэцкая вайна                                                                   1941, 6 красавіка —

1944, 12 кастрычніка

Нямецка-югаслаўская вайна                                                                           1941, 6 красавіка —

1945, 15 мая

Усходні фронт Германіі                                                                     1941, 22 чэрвеня — 1945, 9 мая

Заходні фронт РСЧА                                                                                   1941, 22 чэрвеня —

1944, 24 красавіка

Паўднёва-Заходні фронт (першага фарміравання)                                 1941, 22 чэрвеня —

1942, 12 ліпеня

Паўночна-Заходні фронт                                                                 1941, 22 чэрвеня —

1943, 20 лістапада

Паўночны фронт РСЧА                                                                   1941, 24 чэрвеня — 26 жніўня

Паўднёвы фронт (першага фарміравання)                                           1941, 25 чэрвеня —

1942, 12 ліпеня

Савецка-фінляндскі фронт (4-я савецка-фінская вайна)                            1941, 25 чэрвеня —

1944, 19 верасня

Фронт рэзервовых армій                                                                  1941, 14 — 25 ліпеня

Фронт Мажайскай лініі абароны                                                          1941, 18 — 30 ліпеня

Цэнтральны фронт (першага фарміравання)                             1941, 24 ліпеня — 25 жніўня

Рэзервовы фронт                                                                            1941, 30 ліпеня —

10 кастрычніка

Бранскі фронт (першага фарміравання)                                                 1941, 16 жніўня — 10 лістап.

Закаўказскі фронт (першага фарміравання)                                       1941, 23 жніўня — 30 снежня

Ленінградскі фронт                                                                                        1941, 27 жніўня —

1945, 24 ліпеня

Забайкальскі фронт                                                                                        1941, 15 верасня —

1945, 1 кастрычніка

Маскоўскі рэзервовы фронт                                                                            1941, 9 — 12 кастрычніка

Калінінскі фронт                                                                             1941, 19 кастрычніка —

1943, 20 кастрычніка

Карэльскі фронт                                                                             1941, 19 кастрычніка —

1944, 15 лістапада

16-ы фронт Японіі на аснове 16-й арміі (в-ў Ява). Паўднёвая          1941, 5 лістапада —

група армій. 27.03.1944 г. падпарадкаваны 7-у фронту.             1945, 15 жніўня

14-ы фронт Японіі на аснове 14-й арміі (Філіпіны). Паўднёвая        1941, 6 лістапада —

група армій.                                                                                                  1945, 15 жніўня

Маскоўская зона абароны                                                                 1941, 2 снежня —

1943, 15 кастрычніка

Ціхаакіянскі тэатр ваенных дзеянняў . ЗША, Вялікабрытанія,         1941, 7 снежня —

Аўстралія, Індыя, Канада, Кітайская Рэспубліка, Нідэрланды,       1945 2 верасня

Новая Зеландыя, Савецкі Саюз і нш. супраць Японіі

і яе сатэлітаў.

Волхаўскі фронт                                                                             1941, 17 снежня —

1942, 23 красавіка

Бранскі фронт (другога фарміравання)                                                 1941, 24 снежня —

1943, 12 сакавіка

Каўказскі фронт                                                                              1941, 30 снежня —

1942, 28 студзеня

Крымскі фронт                                                                              1942, 28 студзеня — 15 мая

Закаўказскі фронт (другога фарміравання)                                          1942, 15 мая -1945, 25 жніўня

Паўночна-Каўказскі фронт (першага фарміравання)                       1942, 20  мая — 4 верасня

Волхаўскі фронт (другога фарміравання)                                            1942, 9 чэрвеня —

1944, 15 лютага

1-ы фронт Японіі (поўнач Манчжоў-го). Квантунская                     1942, 4 ліпеня —

група армій.                                                                                                 1945, 15 жніўня

2-і фронт Японіі (Манчжоў-го; з 30.10.1943 г. в-ў Сулавесі            1942, 4 ліпеня —

1945, 13 чэрвеня

Варонежскі фронт                                                                                         1942, 9 ліпеня —

1943, 20 кастрычніка

Паўднёва-Усходні фронт                                                                 1942, 7 жніўня — 30 верасня

Паўднёва-Заходні фронт (другога фарміравання)                                  1942, 25 кастрычніка —

1943, 20 кастрычніка

Паўднёвы фронт (другога фарміравання)                                            1943, 1 студзеня —

20 кастрычніка

Цэнтральны фронт (другога фарміравання)                           1943, 15 лютага —

20 кастрычніка

Сталінградскі фронт (першага фарміравання)                        1943, 12 ліпеня — 30 верасня

Сталінградскі фронт (другога фарміравання)                         1943, 30 верасня — 31 снежня

Данскі фронт                                                                                              1942, 30 верасня —

1943, 15 лютага

8-ы фронт Японіі (Саламонавы а-вы, Новая Гвінея).                       1942, 16 лістапада —

Паўднёвая група армій.                                                                   1945, 15 жніўня

18-ы фронт Японіі (Тайланд). Паўднёвая група армій. Войскі       1943, 4 студзеня —

ў баявых дзеяннях не ўдзельнічалі.                                                   1945, 15 жніўня

Паўночна-Каўказскі фронт (другога фарміравання)                  1943, 24 студзеня —

30 лістапада

Курскі фронт                                                                                              1943, 23 — 27 сакавіка

Бірманскі фронт  (Паўднёвая група армій)                                          1943, 27 сакавіка —

1945, 15 жніўня

Бранскі фронт (трэці раз)                                                                 1943, 28 сакавіка —

10 кастрычніка

Стэпавы фронт                                                                              1943, 9 ліпеня — 20 кастрыч.

Італьянскі фронт Германіі (Italienfeldzug; гл. паз.)                                 1943, 10 ліпеня — 1945, 2 мая       3-і фронт Японіі (поўдзень Манчжоў-го). Квантунская група       1943, 29 кастрычніка —

армій.                                                                                                       1945, 2 верасня

Курскі фронт                                                                                              1943, 27 — 28 сакавіка

Прыбалтыйскі фронт                                                                                   1943, 10 — 20 кастрычніка

Беларускі фронт                                                                            1943, 20 кастрычніка —

1944, 24 лютага

І Прыбалтыйскі фронт                                                                     1943, 20 кастрычніка —

1945, 21 лютага

ІІ Прыбалтыйскі фронт                                                                    1943, 20 кастрычніка —

1945, 1 красавіка

І Украінскі фронт                                                                                         1943, 20 кастрычніка —

1945, 10 чэрвеня

ІІ Украінскі фронт                                                                                        1943, 20 кастрычніка —

1945, 10 чэрвеня

ІІІ Украінскі фронт                                                                                      1943, 20 кастрычніка —

1945, 15 чэрвеня

ІV Украінскі фронт (першага фарміравання)                           1943, 20 кастрычніка —

1944, 31 мая

5-ы фронт Японіі (Паўднёвы Сахалін, Курыльскія а-вы,                 1944, 10 сакавіка —

в-аў Хакайда)                                                                                             1945, 1 верасня

7-ы фронт Японіі (Малая, Сінгапур, Калімантан, Ява,                    1944, 19 сакавіка —

Суматра). Паўднёвая група армій.                                                     1945, 15 жніўня

І Беларускі фронт (першага фарміравання)                                          1944, 24 лютага — 5 красавіка

І Беларускі фронт (другога фарміравання)                                          1944, 16 красавіка —

1945, 10 чэрвеня

ІІ Беларускі фронт                                                                                        1944, 16 красавіка —

1945, 10 чэрвеня

ІІІ Прыбалтыйскі фронт                                                                  1944, 21 красавіка — 16 чэрв.

ІІІ Беларускі фронт                                                                                      1944, 24 красавіка —

1945, 15 жніўня

ІV Украінскі фронт (другога фарміравання)                          1944, 5 жніўня —

1945, 25 жніўня

Фронт на поўдні Францыі.                                                               1944, 15 жніўня

6-ты фронт Японіі (міжрэчча Янцзы і Хуанхэ).                                1944, 25 жніўня —

Экспедыцыйная армія ў Кітаі.                                                           1945, 15 жніўня

10-ы фронт Японіі на аснове Тайваньскай арміі. Асобныя             1944, 29 верасня —

часткі бралі ўдзел у абароне а-воў Рукю, у т. л. Акінавы.              1945, 15 жніўня

Утвораная 1.02.1945 г.  Армія Тайваньскага раёна ўдзел у

баявых дзеяннях не брала.

11-ы фронт Японіі (абарона раёна Тахоку, поўнач Хансю).            1945, 6 лютага — 15 жніўня

Войскі ўдзел у баявых дзеяннях не бралі.

13-ы фронт Японні (абарона раёнаў Кансай і Цюгоку на в-ве        1945, 1 лютага — 2 верасня

Хансю,у т. л. Осакі, в-ва Сікоку).  Войскі ўдзел у баявых

дзеяннях не бралі.

15-ы фронт Японіі (абарона раёна Такай, у т. л. Нагоі).                  1945, 1 лютага — 15 жніўня

Войскі ўдзел у баявых дзеяннях не бралі.

12-ы фронт Японні (абарона раёна Канто, у т. л. Токіо).                 1945, 2 лютага — 2 верасня

Войскі ўдзел у баявых дзеяннях не бралі.

17-ы фронт Японіі на аснове Карэйскай арміі (Карэя).                   1945, 22 студзеня —

З 10.08.1945 у Квантунскай групе армій.                                             1945, 15 жніўня

І Далёкаўсходні фронт                                                                     1945, 5 жніўня — 1 кастрыч.

ІІ Далёкаўсходні фронт                                                                    1945, 5 жніўня — 1 кастрыч.

Савецка-японская вайна                                                                     1945, 9 жніўня — 2 верасня

 

Тарашкевіч і Аляхновіч

Taraszkiewіcz — Alechno-wicz // Preglаd Wilenski. № 15-16, 19 grudnia 1933. S. 8-9.

 

7 снежня гэтага года на по-льска-савецкай мяжы Браніслаў Тарашкевіч, шматгадовы палітыч-ны вязень у Польшчы, быў абме-нены на савецкага вязня, знанага ў Вільні беларускага літаратара Францішка Аляхновіча. Як падае прэса, перамовы паміж польскімі і савецкімі ўладамі па гэтай справе вяліся на працягу 5 месяцаў.

Абмен Тарашкевіча ні для кога не быў неспадзянкай і вера-годна пра яго знаў і сам вязень. Пасля суду можна было падаваць апеляцыі аб невінаватасці, але ён гэтага не рабіў. Лічылася, што Та-рашкевіча чакае такі ж самы лёс, як і ўсіх былых беларускіх паслоў.

Такім чынам, да шматлікай групы былых беларускіх парла-ментарыяў, якія пакінулі няўдзяч-нае палітычнае поле Польшчы, да-даўся яшчэ адзін дзеяч, гэтым ра-зам самы таленавіты і папулярны. Хоць палітычнае крэда Тарашкеві-ча можа выклікаць вялікую засця-рогу, аднак шматгадовы тэрмін у турме і асабістыя чалавечыя варт-асці Тарашкевіча спрыялі таму, што ён выклікаў не толькі спачу-ванне, але і розныя групы паліты-каў жадалі бачыць у сваім коле такую неардынарную асобу. Ня-даўна з’явілася агрэсіўная брашу-ра, якая характарызавала Тараш-кевіча, як закончанага камуніста. Аднак, здаецца, супраць пажадан-ням аўтара, гэтая брашура палег-чыла Тарашкевічу выезд да Саве-таў. Гэта быў адзіны эфект ад яе.

Дарога, якую прайшоў у сваёй палітычнай дзейнасці Тара-шкевіч, вельмі павучальная. Ад няўдалых спробаў супольнай пра-цы з палякамі, барацьбы ў апазі-цыі ён пераходзіць да пераканан-ня, што марксізм у інтэрпрэтацыі Леніна ёсць адзінай дактрынай, здольнай змяніць і ўдасканаліць свет. Не будзем разбірацца з тым, ці ішоў Тарашкевіч па правільнай дарозе, варта падкрэсліць, што яго паступовая метамарфоза не ёсць адзінкавым фактам сярод беларус-кіх дзеячаў у межах Польшчы. Дзякуючы нацыянальнай паліты-цы ў нас, дарога Тарашкевіча ўсё больш становіцца папулярным гасцінцам для беларуса. Менавіта палітыка прывяла Тарашкевіча з лагера радыкальных паланафілаў у лагер верных паслядоўнікаў камуністычнай дактрыны. Эвалю-цыя цягнулася шэраг гадоў і, як можна меркаваць з прамоваў Та-рашкевіча у судзе, ёсць прадуктам яго глыбокіх роздумаў і пошукаў вырашэння грамадскіх праблем. Таму не трэба казаць, што Тараш-кевіч быў не ў згодзе з самім са-бой, прыняў модную зараз ідэало-гію для кар’еры. А выезд Тараш-кевіча толькі пацвердзіў факты, якія да гэтага маглі лічыцца домы-сламі ці дапушчэннямі.

Наколькі выезд Тарашкеві-ча нікога не здзівіў, настолькі яго абмен на Аляхновіча ўсіх шакіра-ваў. Якая іронія лёсу! Даўнія ста-рыя сябры сталі каля памежных слупоў, як прадстаўнікі варожых палітычны накірункаў1. І абодва адначасова атрымалі свабоду па-сля шматгадовай вязніцы2 …

Апошнім часам, мы пры-звычаіліся бачыць на месцы Алях-новіча арыштаваных ксяндзоў, по-льскіх патрыётаў і дзеячаў. Першы раз вяртаецца гэтай дарогай бела-рус. Без сумнення цяжкім быў лёс Аляхновіча на Салавецкіх выспах, і не дзівіць тое, што імкнуўся ён уратавацца з таго пекла і любым коштам вярнуцца ў родную Віль-ню. Аднак, у мясцовых беларускіх колах яго вяртанне выклікала шма-тлікія каментары.

Аляхновіч ніколі не быў па-літыкам. Гэта тыповы літаратар, які нават у сваіх творах не кранаўся палітыкі. З-за нейкага выпадку ці непаразумення прыклеілі яму ў Саветах этыкетку палітыка, а пасля абмену праз згоду польскага ўра-ду на Тарашкевіча, гэтая этыкетка яшчэ мацней і назаўсёды да яго прыстала.

Да беларускага грамадства прыбыла новая сіла, якую можна будзе выкарыстаць для культурнай працы на карысць беларускага тэ-атру. Аднак гэта праца магла б раз-вівацца толькі ў тым выпадку, калі з урадавых сфераў замест задава-льнення ад кідання няшчасных крошак «дзеля адчэпнага», згадзі-ліся б на вялікую і шырокую дапа-могу культурнай працы ў бела-рускай вёсцы на роднай мове. Але пра гэта не можна і марыць.

Зразумела, што Аляхновіч ведаў пра цяжкія ўмовы працы ў родны краі, і тое што застаў тут, не было для яго неспадзяваным3.

S-wicz. Taraszkiewocz — Ale-chnowicz // Preglad Wilenski. № 15-16, 19 grudnia 1933. S. 8-9.

 

(S-wicz. — псеўданім Антона Луцкевіча.)

Пераклад

Леаніда Лаўрэша.

Ад перакладчыка. Я ве-даю, што давяраць успамінам камуністаў, выдадзеным у Менску да 1990-х гг., нельга. Але, здаец-ца, успаміны вядомага камуніс-тычнага дзеяча Мікалая Арэхвы маюць прамое дачыненне да тэмы вышэйнадрукаванага артыкула Антона Луцкевіча.

 

Сярод шматлікіх чыннікаў, якія садзейнічалі змене поглядаў беларускіх нацыянальных дзеячаў у Польшчы, адным з самых важных быў поспех эканамічнага і куль-турнага развіцця БССР і … нацы-янальная палітыка раўнапраўя ўсіх нацый.

З асаблівым задавальнен-нем успрынялі дзеячы беларуска-га нацыянальнага руху ў Польшчы ўзбуйненне БССР у 1924 годзе за кошт далучэння многіх паветаў з пераважным беларускім насельні-цтвам Віцебскай, Гомельскай і Смаленскай губерняў. Іх настрой выказаў тады Б. Тарашкевіч у ад-ной са сваіх прамоў у Сейме і по-тым на судовым працэсе: «Я ска-заў сабе, што ў БССР будуецца бе-ларускі дом».

А ў беларусаў у Польшчы свайго дома не было. Там былі «крэсы всходне» Польшчы. …

Перад КПЗБ стала важная і адказная задача: узяць растучы бе-ларускі нацыянальна-вызваленчы рух пад свой уплыў і надаць яму адпаведную форму развіцця. У вы-глядзе партызанскай барацьбы гэты рух развівацца ўжо не мог. Патрэбныя былі іншыя арганіза-цыйныя формы.

Калі я ехаў прымаць кіраў-ніцтва Віленскім акругай, ЦК КПЗБ даручыў мне ўсталяваць сувязь з прадстаўнікамі левага крыла бела-рускага нацыянальнага руху. З дапамогай сям’і А. Капчэўскага я звязаўся з выкладчыкам Віленскай беларускай гімназіі, а праз яго — з С. Рак-Міхайлаўскім і Б. Тараш-кевічам.

Раней Тарашкевіча я ведаў з газет. Цяпер перада мной стаяў невысокага росту стройны чала-век, гадоў за трыццаць, з залысі-намі, невялікімі чорнымі вусікамі, у акулярах, з добразычлівым інтэлі-гентным выразам твару. Я назваў-ся Пятром, прадстаўніком кіраўні-цтва КПЗБ. …

У чэрвені 1925 года ў бела-рускай нацыянальнай фракцыі Се-йма адбыўся раскол. З яе складу выйшлі дэпутаты Б. Тарашкевіч, С. Рак-Міхайлоўскі, П. Валошын, П. Мятла, якія стварылі асобную фра-кцыю пад назвай Беларуская ся-лянска-рабочая грамада (БСРГ).

Новая фракцыя яшчэ не ме-ла выразнай праграмы і статута. Гэта пытанне абмяркоўвалася пазней на нарадзе прадстаўнікоў ЦК КПП і ЦК КПЗБ з кіруючым актывам БСРГ у канцы жніўня 1925 года, якая адбылася ў Гданьску (дакладней — у Сопаце). Кіраўніцт-ва БСРГ на гэтай нарадзе прад-стаўлялі Б. Тарашкевіч, І. Шнарке-віч, М. Марцінчык і іншыя. Ад імя ЦК КПП выступаў Стэфан, дэлега-тамі ЦК КПЗБ былі Артур, Павел і Пётр (аўтар гэтых успамінаў). У якасці прадстаўнікоў ЦК КП (б) Б ўдзельнічалі А. Славінскі, В. Ігна-тоўскі і А. Ульянаў.

Такім чынам, нарада была прадстаўнічай і вельмі аўтары-тэтнай. …

Тут я пазнаёміўся з Тараш-кевічам бліжэй. Ён прыкоўваў да сябе ўвагу веданнем абмеркоўва-ных праблем, агульнай эрудыцы-яй, досціпам, мяккасцю ў зносінах з людзьмі. …

II канферэнцыя КПЗБ адбі-лася ў маёй памяці … падзеяй. Гэта ўступленне Б. Тарашкевіча ў чле-ны кампартыі. …

Вучоны-філолаг, аўтар пе-ршай беларускай граматыкі, буй-ны беларускі грамадскі дзеяч, дэ-путат Сейма, ён не адразу пры-йшоў у кампартыю. Доўгія гады ён падзяляў дробнабуржуазныя погляды і памылкі, вагаўся. У пра-вільнасці праграмы палітычнай дзейнасці кампартыі ён ўпэўніўся з развіцця палітычных падзей у Польшчы і Заходняй Беларусі, дзейнасці КПЗБ і поспехаў БССР у сацыялістычным будаўніцтве і ажыццяўленні ленінскай палітыкі раўнапраўя нацый.

У сваёй заяве Б. Тарашке-віч казаў, што ў апошні час у сваіх палітычных поглядах ён згодны з КПП, а ў Сейме цесна супрацоў-нічае з камуністычнай фракцыяй, фактычна лічыць сябе камуністам і хоча афіцыйна быць членам Кам-партыі.

Прысутныя на пасяджэнні выказваліся за прыняцце Б. Тара-шкевіча ў члены КПЗБ. …

Прымаючы Тарашкевіча ў КПЗБ (а тым самым і ў КПП), мы дамовіліся, што гэтае рашэнне па-вінна быць негалосным, каб не на-несці шкоду яго легальнасці і дзей-насці БСРГ, якую ён узначальвае. Было вырашана, што Тарашкевіч не ўвойдзе ў склад камфракцыі ў Сейме, але будзе падпарадкоўвац-ца яе дырэктывам.

Прымаючы Тарашкевіча ў члены кампартыі, мы не памылі-ліся. Узначальваючы ЦК БСРГ, ён умела і творча праводзіў там палі-тычную лінію КПП, спрыяў выця-сненню з Грамады беларускіх на-цыяналістаў і развіццю яе па рэва-люцыйным шляху. …

Б. Тарашкевіч меў невычэ-рпны запас разнастайных анекдо-таў, філалагічных, палітычных і ін-шых, якія артыстычна распавя-даў, выклікаючы ўсеагульны смех.

 

Орехво Н.С. Дела и люди КПЗБ. Воспоминания. Минск, 1983. С. 70-73.; С. 83-86.

 

1 Кажуць, што сустрэўшыся на памежным мастку, яны прыўзнялі капелюшы, і Аляхновіч, скрушна прамовіў: «Куды ты, Бронюсь, ідзеш?» — Л.Л.

2 8 студзеня 1938 г. Тарашкевіч быў прыгавораны да расстрэлу. Пад нечалавечымі катаваннямі падпісаў даносы на 249 (!) чалавек. Даследчык Леанід Маракоў выказваў меркаванне, што Браніслаў Тарашкевіч не быў расстра-ляны, а загінуў падчас катаванняў, якія доўжыліся дзевяць месяцаў. — Л. Л.

3 Францішак Аляхновіч быў забіты ў Вільні ў сваёй кватэры 3 сакавіка 1944 г. Хто яго забіў — чырвоныя партызаны ці АК, невядома да нашага часу. Але перад забойствам Аляхновіч, як рэактар газеты «Беларускі голас» пачаў друкаваць спісы беларусаў, забітых АК-аўцамі ў Лідскім павеце. — Л. Л.

 

Не ад Эзопа, а ад Язэпа

ВЫКАЗВАННІ

 

Неўгамонны пляткарскі экстаз.

 

Хамства вартае хамства.

 

Сабака глядзеў на гаспада-ра, бачыў у яго руках костку і скавытаў з радасці.

 

“Пацярпелы ад кахання”, — запіс у міліцэйскім пратаколе.

 

Бойся маланкі, а не грому.

 

Словавольнасць і слова-блуддзе — радня.

 

— Эх! Чацвёрты Рамэа быў лепшы за пятага, — скардзілася Джульета сяброўцы.

 

Выбары — тэатральна-свя-точнае ды прымусовае выкананне нейкага доўгу.

 

Пачуў выраз «справядлівы дурань» і ніяк не мог уцяміць, а хто такі «несправядлівы»?

 

Шматдзядулева бабуля.

 

Жаваў брывамі думкі.

 

Саксаул малы, але карані доўгія.

 

Ён не меў жалеза ў грудзях, але на грудзях яго было шмат.

 

Гультай ад таго, што ў га-лаве не тое.

 

Праўдапсеўдашукальнікі былі, ёсць і будуць.

 

Час эканамічнай стабіліза-цыі не вечны. Вечны час інфля-цыі, дэвальвацыі, індэксацыі, упе-рамежку з кампенсацыяй.

 

Паважаць сябе прымуша-юць надвор’е, хвароба і жанчыны.

 

Закон прыцягнення другой жанчыны.

 

Жанчына цяжка ўздыхнула: мода на мужчын у нас не пра-ходзіць.

 

Аб’ява

Для заканчэння напісання рамана тэрмінова патрабуецца муза.

 

З тлумачальнай

Жыў так, бо не мог інакш. А паколькі ў мяне няма пачуцця меры, то перабіраў.

Язэп Палубятка

 

 

Каментароў няма.

Дадаць каментар

Ваш email не будзе апублікаваны. Абавязковыя палі пазначаны *